Γιατί η Ελλάδα πρέπει να στραφεί στην Αφρική: Το παράδειγμα της Τουρκίας (Φιλελεύθερη ΄Εμφαση, Ιούλιος 2012)

του Αστέρη Χουλιάρα

Για δεκαετίες τα ελληνικά μέσα μαζικής ενημέρωσης συνήθιζαν να συγκρίνουν την Ελλάδα με την Τουρκία. Οι συγκρίσεις ήταν πάντοτε ευνοϊκές για τη χώρα μας. Το 1980, όταν ο στρατός έπαιρνε την εξουσία στην Τουρκία, η Ελλάδα εμφανιζόταν ως το προπύργιο της δημοκρατίας και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στη δεκαετία του ’90 όταν οι φιλοδοξίες της Άγκυρας για επιρροή στην τουρκόφωνη Κεντρική Ασία διαψεύδονταν, οι έλληνες δημοσιογράφοι εκθείαζαν τις ελληνικές επιχειρήσεις που «κατακτούσαν» τα Βαλκάνια. Αργότερα, τη στιγμή που η Τουρκία  αντιμετώπιζε μια σοβαρή οικονομική κρίση που την ανάγκαζε να προσφύγει στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Ελλάδα υιοθετούσε το ευρώ και οργάνωνε τους Ολυμπιακούς Αγώνες σ’ ένα κλίμα ευφορίας. Και η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ θεωρήθηκε ότι «αποδείκνυε πλήρως» την ελληνική «υπεροχή»: δεν υπήρχε αμφιβολία για τους πάσης φύσεως σχολιαστές των διεθνών σχέσεων της χώρας ότι η Ελλάδα συνέχιζε να υπερτερεί της Τουρκίας σε διεθνή ερείσματα και επιρροή.

Ωστόσο στα τελευταία χρόνια τα δημοσιονομικά προβλήματα της Ελλάδας και οι ραγδαίοι ρυθμοί ανάπτυξης της τουρκικής οικονομίας έκαναν τις συγκρίσεις με τη γείτονα ολοένα και πιο σπάνιες. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο ότι η ύφεση και η μείωση των δημοσίων δαπανών έκαναν τα εσωτερικά ζητήματα προτεραιότητα, αλλά επίσης γιατί οι συγκρίσεις με την Τουρκία δεν είναι πλέον τόσο ευνοϊκές. Ίσως λίγες εξελίξεις δείχνουν την τόσο εντυπωσιακή αυτή αλλαγή εις βάρος της Ελλάδας όσο η τουρκική εξωτερική πολιτική προς την Αφρική.

Η Τουρκία και η Αφρική

Το 2004 η τουρκική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι το επόμενο έτος θα είναι το «έτος της Αφρικής»  (Ozkan and Akgun, 2010: σελ. 534-6). Πράγματι το 2005 η Άγκυρα ανέπτυξε μια σειρά από διπλωματικές πρωτοβουλίες. Αρχικά η Τουρκία απέκτησε status παρατηρητή στην Αφρικανική Ένωση και στη συνέχεια έγινε μέλος της Αφρικανικής Τράπεζας Ανάπτυξης. Το 2008 η τουρκική κυβέρνηση συγκάλεσε στην Ισταμπούλ την πρώτη «Τουρκο-Αφρικανική Σύνοδο Κορυφής» με τη συμμετοχή ηγετών και εκπροσώπων από 50 αφρικανικές χώρες. Ταυτόχρονα το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε το άνοιγμα 15 νέων πρεσβειών στην Αφρική – ανεβάζοντας το συνολικό αριθμό τους σε 30. Παράλληλα η Υπηρεσία Διεθνούς Αναπτυξιακής Βοήθειας της Τουρκίας (TIKA) ανακοίνωσε την υλοποίηση ανθρωπιστικών και αναπτυξιακών προγραμμάτων δεκάδων εκατομμυρίων δολαρίων σε 37 αφρικανικές χώρες. Όλες αυτές οι πρωτοβουλίες συνοδεύθηκαν από πληθώρα επιχειρηματικών αποστολών με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Ιδιαίτερη δράση ανέπτυξε η Ένωση των Τουρκικών Επιμελητηρίων (TUSKON) που εκπροσωπεί πάνω από 11.500 επιχειρήσεις (Ozkan and Akgun, 2010: σελ. 539-40). Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Το εμπόριο της Τουρκίας με την Αφρική τριπλασιάστηκε μέσα σε λίγα χρόνια – από 5,4 δισεκατομμύρια δολάρια το 2003 σε 15,8 δισεκατομμύρια δολάρια το 2009. Και οι τουρκικές εξαγωγές προς την Αφρική πενταπλασιάστηκαν – από 2,2 δισεκατομμύρια δολάρια το 2003 σε 10,2 δισεκατομμύρια δολάρια το 2009 (Ozkan, 2010: σελ. 101). Είναι ίσως ενδεικτικό της δυναμικής των τουρκο-αφρικανικών σχέσεων ότι η Γαλλία ανακοίνωσε το 2010 το ενδιαφέρον της για κοινές γαλλοτουρκικές εμπορικές αποστολές στην Αφρική (Ozkan, 2010: σελ. 101).

Που οφείλονται οι πρωτοβουλίες της Άγκυρας ; Πώς εξηγείται το ενδιαφέρον της Τουρκίας για την Αφρική ; Ένας λόγος που εξηγεί το timing της  προσέγγισης είναι η προσπάθεια της Τουρκίας να εκλεγεί ως μη μόνιμο μέλος στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ την περίοδο 2009-10. Οι ψήφοι των 53 αφρικανικών κρατών στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ είναι κρίσιμης σημασίας σε μια τέτοια επιλογή. Τελικά, η προσπάθεια αποδείχθηκε επιτυχής και η Τουρκία εξελέγη το 2008 με 151 ψήφους (Ozkan, 2010: σελ. 100). Ωστόσο το «άνοιγμα» στην Αφρική αντί να χάσει τη δυναμική του μετά την εκλογή στο Συμβούλιο Ασφαλείας εντάθηκε.

Έτσι πρέπει να αναζητήσει κανείς πιο δομικούς παράγοντες για να ερμηνεύσει την τουρκοαφρικανική προσέγγιση.  Ένας προφανής λόγος είναι η διάψευση των ελπίδων για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ozkan, 2012: σελ. 128). Καθώς ο Σαρκοζί και η Μέρκελ άφησαν σαφώς να εννοηθεί ότι η Τουρκία δεν μπορεί να ελπίζει σε πλήρη ένταξη, η Άγκυρα έχει κάθε λόγο να αναζητά τρόπους διεύρυνσης των διεθνών επιλογών της. Η Αφρική – λόγω γεωγραφικής εγγύτητας – είναι μια προφανής επιλογή. Ένας άλλος παράγοντας είναι ο δυναμισμός της τουρκικής οικονομίας και η αναζήτηση νέων αγορών. Την τελευταία δεκαετία η διεθνοποίηση των τουρκικών επιχειρήσεων είναι μια εντεινόμενη τάση.  Κανένας όμως απ’ αυτούς τους παράγοντες δεν αρκεί για να ερμηνεύσει την προσέγγιση Τουρκίας και Αφρικής.

Η νέα Αφρική

Ίσως ο πιο σημαντικός παράγοντας δεν βρίσκεται στην Τουρκία αλλά στην Αφρική. Η Αφρική τα τελευταία χρόνια έχει αλλάξει θεαματικά. Μετά από δεκαετίες χαμηλών ρυθμών οικονομικής μεγέθυνσης, οι αφρικανικές οικονομίες δείχνουν αξιοπρόσεκτο δυναμισμό. Είναι χαρακτηριστικό ότι παρά την παγκόσμια ύφεση, το 2012 αρκετές αφρικανικές οικονομίες θα έχουν ρυθμούς ανάπτυξης μεγαλύτερους από 5%.

Σύμφωνα με στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, 6 από τις 10 ταχύτερα αναπτυσσόμενες χώρες στον κόσμο τη δεκαετία 2001-10 ήταν αφρικανικές, ενώ την περίοδο 2011-5, 7 από τις 10 ταχύτερα αναπτυσσόμενες οικονομίες στον κόσμο θα βρίσκονται στην Αφρική. Παρά μάλιστα το γεγονός ότι η Κίνα και η Ινδία θα βρίσκονται στην κορυφή της λίστας με πολύ υψηλούς ρυθμούς οικονομικής μεγέθυνσης, οι επιδόσεις της μέσης αφρικανικής οικονομίας έχουν ήδη ξεπεράσει τις επιδόσεις της μέσης ασιατικής.

Μάλιστα σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας για το μέλλον της Αφρικής, η φτώχεια και η παιδική θνησιμότητα μειώνονται, η θνησιμότητα από τον ιό HIV/AIDS παραμένει για πρώτη φορά στάσιμη και η πρόσβαση στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση αυξάνεται με θεαματικούς ρυθμούς. Μάλιστα, αρκετές αφρικανικές χώρες (όπως η Αιθιοπία, η Γκάνα και το Μαλάουϊ) θα έχουν επιτύχει τους Αναπτυξιακούς Στόχους της Χιλιετίας (Millennium Development Goals) πριν από την ημερομηνία-στόχο που είχε θέσει ο ΟΗΕ, πριν δηλαδή το 2015. Σύμφωνα με την ΄Εκθεση, η Αφρική βρίσκεται στο στάδιο της «οικονομικής απογείωσης» (take-off) στο οποίο βρισκόταν η Κίνα πριν από 30 χρόνια ή η Ινδία πριν από 20 (World Bank, 2011).

Η οικονομική ανάπτυξη της Αφρικής αναμφίβολα συνδέεται με την αύξηση των διεθνών τιμών των πρώτων υλών (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, μεταλλεύματα) καθώς και ορισμένων αγροτικών προϊόντων (π.χ. κακάο) που παραδοσιακά αποτελούν το μεγαλύτερο ποσοστό των αφρικανικών εξαγωγών. Παράλληλα, όμως, η μεγέθυνση οφείλεται στην ανάπτυξη και του μη πρωτογενούς τομέα – ιδιαίτερα της κινητής τηλεφωνίας και του τραπεζικού τομέα. Η Αφρική έχει τα τελευταία χρόνια τους υψηλότερους ρυθμούς στον κόσμο στην ανάπτυξη της κινητής τηλεφωνίας. Μόνο στη Νιγηρία υπάρχουν σήμερα 100 εκατομμύρια κινητά τηλέφωνα ενώ στην Κένυα και σε πολλές άλλες χώρες οι αγρότες χρησιμοποιούν τα κινητά τους για οικονομικές συναλλαγές (mobile money). Οι υψηλοί λοιπόν ρυθμοί ανάπτυξης της Αφρικής δεν οφείλονται μόνο στον ορυκτό της πλούτο και τα αγροτικά της προϊόντα. Αποτελούν επίσης το αποτέλεσμα μιας καλύτερης οικονομικής διαχείρισης που περιλαμβάνει απελευθέρωση των αγορών και δημοσιονομική πειθαρχία.

Οι καλές επιδόσεις των αφρικανικών οικονομιών προσέλκυσαν το διεθνές κεφάλαιο (Gohou and Soumaré, 2011). Το 2008, 72 δισεκατομμύρια δολάρια ξένων επενδύσεων εισέρρευσαν στην ήπειρο, μια τεράστια αύξηση σε σχέση με τα 9 δισεκατομμύρια το 2000. Χάρη στην αύξηση των ξένων επενδύσεων και την ανάπτυξη δημιουργείται μια μεσαία – για τα αφρικανικά δεδομένα – τάξη. Υπολογίζεται ότι 300 εκατομμύρια Αφρικανοί διαθέτουν πλέον ένα μέσο εισόδημα που ξεπερνά τα 2.400 δολάρια τον χρόνο.

,Βεβαίως πολλά προβλήματα παραμένουν. Πάνω από το 60% του πληθυσμού της Αφρικής έχει εισόδημα κάτω από 2 δολάρια την ημέρα. Και πολλές αφρικανικές χώρες πάσχουν από σοβαρή έλλειψη υποδομών: τα οδικά και σιδηροδρομικά δίκτυα είναι ανεπαρκή ενώ η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος είναι μεγάλο πρόβλημα για πολλές χώρες. Επίσης η διαφθορά είναι εκτεταμένη ενώ η δικαιοσύνη δυσλειτουργεί και η προστασία της ιδιοκτησίας και της περιουσίας είναι συχνά προβληματική. Παρά ταύτα, οι αλλαγές είναι θεαματικές. Είναι για παράδειγμα χαρακτηριστικό ότι στον Πίνακα της Ευκολίας του Επιχειρείν (Ease of doing business) της Παγκόσμιας Τράπεζας, που συνυπολογίζει παράγοντες όπως η αδειοδότηση, η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, η προστασία της ιδιοκτησίας και η φορολόγηση,  η Νότια Αφρική βρίσκεται στην 35η θέση, η Ρουάντα στην 45η ενώ η Ελλάδα στην 100ή ! (World Bank, 2012).

Ίσως η χώρα που έχει αντιληφθεί περισσότερο από κάθε άλλη τη μεταμόρφωση της Αφρικής, είναι η Κίνα (Huliaras and Magliveras, 2008). Το 2000 η Κίνα ήταν ο τέταρτος εμπορικός εταίρος της Αφρικής. Το 2008 η Κίνα ξεπέρασε τις Ηνωμένες Πολιτείες και είναι πλέον ο σημαντικότερος εμπορικός εταίρος της Αφρικής με ετήσιες συναλλαγές 130 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Τα κινεζικά προϊόντα έχουν κατακλύσει την ήπειρο και οι αφρικανικές εξαγωγές στην Κίνα έχουν αυξηθεί θεαματικά. Επίσης, οι Κινέζοι υλοποιούν χιλιάδες επενδυτικά σχέδια ύψους πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων σε διάφορες αφρικανικές χώρες. Κατασκευάζουν οδικά και σιδηροδρομικά δίκτυα, κτίζουν κυβερνητικά κτίρια και εμπορικά κέντρα, οργανώνουν μονάδες παραγωγής και δίκτυα διανομής.

Οι εικόνες των παιδιών που πεινούν σε μια ήπειρο που υποφέρει από αυταρχικά καθεστώτα και βίαιες συγκρούσεις αφορούν λίγες χώρες και ορισμένες περιοχές της Αφρικής. Οι αιματηροί και πολυετείς πόλεμοι της Αγκόλας, του Σουδάν και της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό αποτελούν παρελθόν. Η αναρχία της Σομαλίας αποτελεί την εξαίρεση. Οι σημερινοί Αφρικανοί ηγέτες δεν έχουν καμιά σχέση με τις καρικατούρες του Μποκάσα και του Ιντι Αμίν Νταντά. Σε αντίθεση με το παρελθόν, οι περισσότεροι Αφρικανοί πρόεδροι εγκαταλείπουν την εξουσία όταν ηττώνται στις εκλογές. Και οι περισσότεροι ηγέτες της ηπείρου έχουν σπουδάσει σε δυτικά πανεπιστήμια, είναι πραγματιστές και δεν θεωρούν πια τους ξένους ως υπεύθυνους όλων των προβλημάτων τους. Υπάρχουν βέβαια πάντα οι αυταρχικές ηγεσίες: στην Ερυθραία ο Isaias Afeworki, στο Τσαντ ο Idriss Deby, στην Ουγκάντα ο Yoweri Museveni, στη Ζιμπάμπουε ο Ρόμπερτ Μουγκάμπε και στην Ισημερινή Γουϊνέα ο Teodore Obiang. Όλοι τους βρίσκονται στην εξουσία για δεκαετίες. Αλλά ακόμη κι αυτοί νοιώθουν πλέον την ανάγκη να νομιμοποιούν την εξουσία τους με τακτικές – αν και συχνά ανελεύθερες – εκλογικές αναμετρήσεις και προσπαθούν να ενθαρρύνουν την ιδιωτική πρωτοβουλία και τις ξένες επενδύσεις.

Τα αποτελέσματα του εκδημοκρατισμού και της φιλελευθεροποίησης είναι πλέον παντού ορατά. Δίπλα στην Αφρική της ανέχειας και της ανασφάλειας, υπάρχει και μια άλλη Αφρική, αποτελούμενη από πολυτελή γραφεία σε ουρανοξύστες και από δρόμους που ασφυκτιούν από την κυκλοφορία.

Η Ελλάδα και η Αφρική

Παρά την έλλειψη αποικιακού παρελθόντος και παρά την ύπαρξη δραστήριων ελληνικών κοινοτήτων, η ελληνική παρουσία στην Αφρική είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Το εμπόριο είναι ασήμαντο και οι ελληνικές επενδύσεις ελάχιστες. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι το ελληνοαφρικανικό εμπόριο είναι αυξανόμενα ελλειμματικό εις βάρος της Ελλάδος.

Οι διπλωματικές σχέσεις – ιδιαίτερα με τη νοτίως της Σαχάρας Αφρική είναι πολύ αδύναμες. Η Ελλάδα διατηρεί μόλις 8 πρεσβείες στην περιοχή και οι επίσημες επαφές και οι σχετικές συμφωνίες είναι λίγες.  Ουσιαστικά μόνο με τη Νότια Αφρική έχουν γίνει ανταλλαγές επισκέψεων σε υψηλό πολιτικό επίπεδο. Ενδεικτικά αναφέρουμε την επίσκεψη του τότε Πρόεδρου της Νοτίου Αφρικής Νέλσον Μαντέλα στην Ελλάδα το 2002, την επίσκεψη του τότε Υπουργού Εξωτερικών κ. Γεωργίου Παπανδρέου την ίδια χρονιά προκειμένου να μετάσχει στις εργασίες της Παγκόσμιας Διάσκεψης για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη και την επίσημη επίσκεψη του τότε Πρόεδρου της Δημοκρατίας κ. Στεφανόπουλου το 2002 στη Νότια Αφρική. Επίσης πρέπει να σημειώσουμε και την επίσκεψη του Προέδρου της Δημοκρατίας της Νοτίου Αφρικής κ. Thabo Mbeki στην Ελλάδα το 2005. Η ελληνική αναπτυξιακή βοήθεια στην υποσαχαρική Αφρική (διμερώς και πολυμερώς) υπήρξε εξαιρετικά περιορισμένη – μόλις το 7-8% του συνόλου της ελληνικής αναπτυξιακής βοήθειας στην τελευταία πενταετία (OECD/DAC: Table 29) – καθώς η προτεραιότητα της Αθήνας ήταν πάντοτε τα Βαλκάνια. Αλλά ακόμη και ο ιδιωτικός τομέας έχει ελάχιστη παρουσία στην Αφρική νοτίως της Σαχάρας. Με λίγες εξαιρέσεις όπως η Frigoglass, η Γερμανός, η Φάγε-Εβγα, η Πετζετάκις, η Chipita,  η Τιτάν,  Eurodrip, η Εθνική Τράπεζα και η Intralot, οι έλληνες επιχειρηματίες μάλλον αγνόησαν την Αφρική.

Αυτό όμως είναι πραγματικά παράδοξο είναι ότι η Ελλάδα δεν έχει εκμεταλλευθεί τα συγκριτικά πλεονεκτήματα που διαθέτει σε σχέση με την Τουρκία σε ό,τι αφορά την Αφρική. Το σημαντικότερο απ’ αυτά είναι η ιδιότητα του μέλους της ΕΕ (Huliaras, 2009). Η ΕΕ χορηγεί εδώ και δεκαετίες σημαντική βοήθεια στην Αφρική μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης (EDF). Η βοήθεια αυτή χρηματοδοτεί έργα σ’ ολόκληρη την ήπειρο και προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες σε προμηθευτές, κατασκευαστικές εταιρείες κλπ. Δυστυχώς ελάχιστες ελληνικές επιχειρήσεις έχουν επωφεληθεί. Ακόμη η ΕΕ έχει αναπτύξει εδώ και πολλά χρόνια μια εμπορική πολιτική και πρόσφατα έχει υπογράψει μια σειρά Οικονομικών Εταιρικών Συμφωνιών (Economic Partnership Agreements) με αφρικανικές χώρες που «ανοίγουν» έτσι τις αγορές τους στις ευρωπαϊκές εξαγωγές. Υπάρχουν δηλαδή όλες εκείνες οι προϋποθέσεις που μπορούν να επιτρέψουν στην Ελλάδα να ακολουθήσει το παράδειγμα της γείτονος.

Συμπέρασμα

Σήμερα, πρέπει να αντιληφθούμε ότι έχουμε απέναντί μας μια «νέα Αφρική», που προσφέρει πολλές ευκαιρίες στην ελληνική διπλωματία και κυρίως στους ΄Ελληνες επιχειρηματίες. Νέες αγορές είναι χρήσιμο να διερευνηθούν σε μια εποχή που η Αφρική αναπτύσσεται με γοργούς ρυθμούς. Είναι καιρός η Ελλάδα, ύστερα από χρόνια αδράνειας, να στρέψει το ενδιαφέρον της προς την Αφρική. Πρέπει να μιμηθούμε τους δραστήριους γείτονές μας. Η Αφρική είναι μια ευκαιρία που δεν πρέπει να χάσουμε.

Αναφορές

Gohou, Gaston and Issouf Soumaré (2012), ‘Does Foreign Direct Investment Reduce Poverty in Africa and are There Regional Differences’, World Development, Vol. 40 (1), σελ. 75-95.

Huliaras, Asteris, EU-Africa Relations (2009), Dealing with the Challenges of the Future, Brussels: Centre for European Studies.

Huliaras, Asteris and Konstantinos Magliveras (2008), ‘In Search of a Policy: EU and US Reactions to the Growing Chinese Presence in Africa’, European Foreign Affairs Review, Vol. 13 (3), σελ. 399-420.

OECD/DAC, Net Disbursements of ODA to Sub-Saharan Africa by Donor, Paris (http://www.oecd.org/document/9/0,3746,en_2649_34447_1893129_1_1_1_1,00.html)

Ozkan, Mehmed (2010), ‘Turkey’s Rising Role in Africa’, Turkish Policy, Vol. 9 (4), σελ. 93-105.

Ozkan, Mehmed (2012), ‘A New Actor or Paser-By ? The Political Economy of Turkey’s Engagement with Africa’, Journal of Balkan and Near Eastern Studies, Vol. 14 (1), σελ. 113-133.

Ozkan, Mehmed and Birol Akgun (2010), ‘Turkey’s opening to Africa’, The Journal of Modern African Studies, Vol. 48 (4), σελ. 525-546.

World Bank (2011), Africa’s Future and the World Bank’s Support to It. (http://siteresources.worldbank.org/INTAFRICA/Resources/AFR_Regional_Strategy_3-2-11.pdf)

World Bank (2012), Ranking of Economies – Doing Business 2012 (http://www.doingbusiness.org/rankings)


Advertisements

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s