Γιατί η Ελλάδα πρέπει να στραφεί στην Αφρική: Το παράδειγμα της Τουρκίας (Φιλελεύθερη ΄Εμφαση, Ιούλιος 2012)

του Αστέρη Χουλιάρα

Για δεκαετίες τα ελληνικά μέσα μαζικής ενημέρωσης συνήθιζαν να συγκρίνουν την Ελλάδα με την Τουρκία. Οι συγκρίσεις ήταν πάντοτε ευνοϊκές για τη χώρα μας. Το 1980, όταν ο στρατός έπαιρνε την εξουσία στην Τουρκία, η Ελλάδα εμφανιζόταν ως το προπύργιο της δημοκρατίας και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στη δεκαετία του ’90 όταν οι φιλοδοξίες της Άγκυρας για επιρροή στην τουρκόφωνη Κεντρική Ασία διαψεύδονταν, οι έλληνες δημοσιογράφοι εκθείαζαν τις ελληνικές επιχειρήσεις που «κατακτούσαν» τα Βαλκάνια. Αργότερα, τη στιγμή που η Τουρκία  αντιμετώπιζε μια σοβαρή οικονομική κρίση που την ανάγκαζε να προσφύγει στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Ελλάδα υιοθετούσε το ευρώ και οργάνωνε τους Ολυμπιακούς Αγώνες σ’ ένα κλίμα ευφορίας. Και η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ θεωρήθηκε ότι «αποδείκνυε πλήρως» την ελληνική «υπεροχή»: δεν υπήρχε αμφιβολία για τους πάσης φύσεως σχολιαστές των διεθνών σχέσεων της χώρας ότι η Ελλάδα συνέχιζε να υπερτερεί της Τουρκίας σε διεθνή ερείσματα και επιρροή.

Ωστόσο στα τελευταία χρόνια τα δημοσιονομικά προβλήματα της Ελλάδας και οι ραγδαίοι ρυθμοί ανάπτυξης της τουρκικής οικονομίας έκαναν τις συγκρίσεις με τη γείτονα ολοένα και πιο σπάνιες. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο ότι η ύφεση και η μείωση των δημοσίων δαπανών έκαναν τα εσωτερικά ζητήματα προτεραιότητα, αλλά επίσης γιατί οι συγκρίσεις με την Τουρκία δεν είναι πλέον τόσο ευνοϊκές. Ίσως λίγες εξελίξεις δείχνουν την τόσο εντυπωσιακή αυτή αλλαγή εις βάρος της Ελλάδας όσο η τουρκική εξωτερική πολιτική προς την Αφρική.

Η Τουρκία και η Αφρική

Το 2004 η τουρκική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι το επόμενο έτος θα είναι το «έτος της Αφρικής»  (Ozkan and Akgun, 2010: σελ. 534-6). Πράγματι το 2005 η Άγκυρα ανέπτυξε μια σειρά από διπλωματικές πρωτοβουλίες. Αρχικά η Τουρκία απέκτησε status παρατηρητή στην Αφρικανική Ένωση και στη συνέχεια έγινε μέλος της Αφρικανικής Τράπεζας Ανάπτυξης. Το 2008 η τουρκική κυβέρνηση συγκάλεσε στην Ισταμπούλ την πρώτη «Τουρκο-Αφρικανική Σύνοδο Κορυφής» με τη συμμετοχή ηγετών και εκπροσώπων από 50 αφρικανικές χώρες. Ταυτόχρονα το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε το άνοιγμα 15 νέων πρεσβειών στην Αφρική – ανεβάζοντας το συνολικό αριθμό τους σε 30. Παράλληλα η Υπηρεσία Διεθνούς Αναπτυξιακής Βοήθειας της Τουρκίας (TIKA) ανακοίνωσε την υλοποίηση ανθρωπιστικών και αναπτυξιακών προγραμμάτων δεκάδων εκατομμυρίων δολαρίων σε 37 αφρικανικές χώρες. Όλες αυτές οι πρωτοβουλίες συνοδεύθηκαν από πληθώρα επιχειρηματικών αποστολών με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Ιδιαίτερη δράση ανέπτυξε η Ένωση των Τουρκικών Επιμελητηρίων (TUSKON) που εκπροσωπεί πάνω από 11.500 επιχειρήσεις (Ozkan and Akgun, 2010: σελ. 539-40). Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Το εμπόριο της Τουρκίας με την Αφρική τριπλασιάστηκε μέσα σε λίγα χρόνια – από 5,4 δισεκατομμύρια δολάρια το 2003 σε 15,8 δισεκατομμύρια δολάρια το 2009. Και οι τουρκικές εξαγωγές προς την Αφρική πενταπλασιάστηκαν – από 2,2 δισεκατομμύρια δολάρια το 2003 σε 10,2 δισεκατομμύρια δολάρια το 2009 (Ozkan, 2010: σελ. 101). Είναι ίσως ενδεικτικό της δυναμικής των τουρκο-αφρικανικών σχέσεων ότι η Γαλλία ανακοίνωσε το 2010 το ενδιαφέρον της για κοινές γαλλοτουρκικές εμπορικές αποστολές στην Αφρική (Ozkan, 2010: σελ. 101).

Που οφείλονται οι πρωτοβουλίες της Άγκυρας ; Πώς εξηγείται το ενδιαφέρον της Τουρκίας για την Αφρική ; Ένας λόγος που εξηγεί το timing της  προσέγγισης είναι η προσπάθεια της Τουρκίας να εκλεγεί ως μη μόνιμο μέλος στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ την περίοδο 2009-10. Οι ψήφοι των 53 αφρικανικών κρατών στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ είναι κρίσιμης σημασίας σε μια τέτοια επιλογή. Τελικά, η προσπάθεια αποδείχθηκε επιτυχής και η Τουρκία εξελέγη το 2008 με 151 ψήφους (Ozkan, 2010: σελ. 100). Ωστόσο το «άνοιγμα» στην Αφρική αντί να χάσει τη δυναμική του μετά την εκλογή στο Συμβούλιο Ασφαλείας εντάθηκε.

Έτσι πρέπει να αναζητήσει κανείς πιο δομικούς παράγοντες για να ερμηνεύσει την τουρκοαφρικανική προσέγγιση.  Ένας προφανής λόγος είναι η διάψευση των ελπίδων για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ozkan, 2012: σελ. 128). Καθώς ο Σαρκοζί και η Μέρκελ άφησαν σαφώς να εννοηθεί ότι η Τουρκία δεν μπορεί να ελπίζει σε πλήρη ένταξη, η Άγκυρα έχει κάθε λόγο να αναζητά τρόπους διεύρυνσης των διεθνών επιλογών της. Η Αφρική – λόγω γεωγραφικής εγγύτητας – είναι μια προφανής επιλογή. Ένας άλλος παράγοντας είναι ο δυναμισμός της τουρκικής οικονομίας και η αναζήτηση νέων αγορών. Την τελευταία δεκαετία η διεθνοποίηση των τουρκικών επιχειρήσεων είναι μια εντεινόμενη τάση.  Κανένας όμως απ’ αυτούς τους παράγοντες δεν αρκεί για να ερμηνεύσει την προσέγγιση Τουρκίας και Αφρικής.

Η νέα Αφρική

Ίσως ο πιο σημαντικός παράγοντας δεν βρίσκεται στην Τουρκία αλλά στην Αφρική. Η Αφρική τα τελευταία χρόνια έχει αλλάξει θεαματικά. Μετά από δεκαετίες χαμηλών ρυθμών οικονομικής μεγέθυνσης, οι αφρικανικές οικονομίες δείχνουν αξιοπρόσεκτο δυναμισμό. Είναι χαρακτηριστικό ότι παρά την παγκόσμια ύφεση, το 2012 αρκετές αφρικανικές οικονομίες θα έχουν ρυθμούς ανάπτυξης μεγαλύτερους από 5%.

Σύμφωνα με στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, 6 από τις 10 ταχύτερα αναπτυσσόμενες χώρες στον κόσμο τη δεκαετία 2001-10 ήταν αφρικανικές, ενώ την περίοδο 2011-5, 7 από τις 10 ταχύτερα αναπτυσσόμενες οικονομίες στον κόσμο θα βρίσκονται στην Αφρική. Παρά μάλιστα το γεγονός ότι η Κίνα και η Ινδία θα βρίσκονται στην κορυφή της λίστας με πολύ υψηλούς ρυθμούς οικονομικής μεγέθυνσης, οι επιδόσεις της μέσης αφρικανικής οικονομίας έχουν ήδη ξεπεράσει τις επιδόσεις της μέσης ασιατικής.

Μάλιστα σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας για το μέλλον της Αφρικής, η φτώχεια και η παιδική θνησιμότητα μειώνονται, η θνησιμότητα από τον ιό HIV/AIDS παραμένει για πρώτη φορά στάσιμη και η πρόσβαση στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση αυξάνεται με θεαματικούς ρυθμούς. Μάλιστα, αρκετές αφρικανικές χώρες (όπως η Αιθιοπία, η Γκάνα και το Μαλάουϊ) θα έχουν επιτύχει τους Αναπτυξιακούς Στόχους της Χιλιετίας (Millennium Development Goals) πριν από την ημερομηνία-στόχο που είχε θέσει ο ΟΗΕ, πριν δηλαδή το 2015. Σύμφωνα με την ΄Εκθεση, η Αφρική βρίσκεται στο στάδιο της «οικονομικής απογείωσης» (take-off) στο οποίο βρισκόταν η Κίνα πριν από 30 χρόνια ή η Ινδία πριν από 20 (World Bank, 2011).

Η οικονομική ανάπτυξη της Αφρικής αναμφίβολα συνδέεται με την αύξηση των διεθνών τιμών των πρώτων υλών (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, μεταλλεύματα) καθώς και ορισμένων αγροτικών προϊόντων (π.χ. κακάο) που παραδοσιακά αποτελούν το μεγαλύτερο ποσοστό των αφρικανικών εξαγωγών. Παράλληλα, όμως, η μεγέθυνση οφείλεται στην ανάπτυξη και του μη πρωτογενούς τομέα – ιδιαίτερα της κινητής τηλεφωνίας και του τραπεζικού τομέα. Η Αφρική έχει τα τελευταία χρόνια τους υψηλότερους ρυθμούς στον κόσμο στην ανάπτυξη της κινητής τηλεφωνίας. Μόνο στη Νιγηρία υπάρχουν σήμερα 100 εκατομμύρια κινητά τηλέφωνα ενώ στην Κένυα και σε πολλές άλλες χώρες οι αγρότες χρησιμοποιούν τα κινητά τους για οικονομικές συναλλαγές (mobile money). Οι υψηλοί λοιπόν ρυθμοί ανάπτυξης της Αφρικής δεν οφείλονται μόνο στον ορυκτό της πλούτο και τα αγροτικά της προϊόντα. Αποτελούν επίσης το αποτέλεσμα μιας καλύτερης οικονομικής διαχείρισης που περιλαμβάνει απελευθέρωση των αγορών και δημοσιονομική πειθαρχία.

Οι καλές επιδόσεις των αφρικανικών οικονομιών προσέλκυσαν το διεθνές κεφάλαιο (Gohou and Soumaré, 2011). Το 2008, 72 δισεκατομμύρια δολάρια ξένων επενδύσεων εισέρρευσαν στην ήπειρο, μια τεράστια αύξηση σε σχέση με τα 9 δισεκατομμύρια το 2000. Χάρη στην αύξηση των ξένων επενδύσεων και την ανάπτυξη δημιουργείται μια μεσαία – για τα αφρικανικά δεδομένα – τάξη. Υπολογίζεται ότι 300 εκατομμύρια Αφρικανοί διαθέτουν πλέον ένα μέσο εισόδημα που ξεπερνά τα 2.400 δολάρια τον χρόνο.

,Βεβαίως πολλά προβλήματα παραμένουν. Πάνω από το 60% του πληθυσμού της Αφρικής έχει εισόδημα κάτω από 2 δολάρια την ημέρα. Και πολλές αφρικανικές χώρες πάσχουν από σοβαρή έλλειψη υποδομών: τα οδικά και σιδηροδρομικά δίκτυα είναι ανεπαρκή ενώ η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος είναι μεγάλο πρόβλημα για πολλές χώρες. Επίσης η διαφθορά είναι εκτεταμένη ενώ η δικαιοσύνη δυσλειτουργεί και η προστασία της ιδιοκτησίας και της περιουσίας είναι συχνά προβληματική. Παρά ταύτα, οι αλλαγές είναι θεαματικές. Είναι για παράδειγμα χαρακτηριστικό ότι στον Πίνακα της Ευκολίας του Επιχειρείν (Ease of doing business) της Παγκόσμιας Τράπεζας, που συνυπολογίζει παράγοντες όπως η αδειοδότηση, η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, η προστασία της ιδιοκτησίας και η φορολόγηση,  η Νότια Αφρική βρίσκεται στην 35η θέση, η Ρουάντα στην 45η ενώ η Ελλάδα στην 100ή ! (World Bank, 2012).

Ίσως η χώρα που έχει αντιληφθεί περισσότερο από κάθε άλλη τη μεταμόρφωση της Αφρικής, είναι η Κίνα (Huliaras and Magliveras, 2008). Το 2000 η Κίνα ήταν ο τέταρτος εμπορικός εταίρος της Αφρικής. Το 2008 η Κίνα ξεπέρασε τις Ηνωμένες Πολιτείες και είναι πλέον ο σημαντικότερος εμπορικός εταίρος της Αφρικής με ετήσιες συναλλαγές 130 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Τα κινεζικά προϊόντα έχουν κατακλύσει την ήπειρο και οι αφρικανικές εξαγωγές στην Κίνα έχουν αυξηθεί θεαματικά. Επίσης, οι Κινέζοι υλοποιούν χιλιάδες επενδυτικά σχέδια ύψους πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων σε διάφορες αφρικανικές χώρες. Κατασκευάζουν οδικά και σιδηροδρομικά δίκτυα, κτίζουν κυβερνητικά κτίρια και εμπορικά κέντρα, οργανώνουν μονάδες παραγωγής και δίκτυα διανομής.

Οι εικόνες των παιδιών που πεινούν σε μια ήπειρο που υποφέρει από αυταρχικά καθεστώτα και βίαιες συγκρούσεις αφορούν λίγες χώρες και ορισμένες περιοχές της Αφρικής. Οι αιματηροί και πολυετείς πόλεμοι της Αγκόλας, του Σουδάν και της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό αποτελούν παρελθόν. Η αναρχία της Σομαλίας αποτελεί την εξαίρεση. Οι σημερινοί Αφρικανοί ηγέτες δεν έχουν καμιά σχέση με τις καρικατούρες του Μποκάσα και του Ιντι Αμίν Νταντά. Σε αντίθεση με το παρελθόν, οι περισσότεροι Αφρικανοί πρόεδροι εγκαταλείπουν την εξουσία όταν ηττώνται στις εκλογές. Και οι περισσότεροι ηγέτες της ηπείρου έχουν σπουδάσει σε δυτικά πανεπιστήμια, είναι πραγματιστές και δεν θεωρούν πια τους ξένους ως υπεύθυνους όλων των προβλημάτων τους. Υπάρχουν βέβαια πάντα οι αυταρχικές ηγεσίες: στην Ερυθραία ο Isaias Afeworki, στο Τσαντ ο Idriss Deby, στην Ουγκάντα ο Yoweri Museveni, στη Ζιμπάμπουε ο Ρόμπερτ Μουγκάμπε και στην Ισημερινή Γουϊνέα ο Teodore Obiang. Όλοι τους βρίσκονται στην εξουσία για δεκαετίες. Αλλά ακόμη κι αυτοί νοιώθουν πλέον την ανάγκη να νομιμοποιούν την εξουσία τους με τακτικές – αν και συχνά ανελεύθερες – εκλογικές αναμετρήσεις και προσπαθούν να ενθαρρύνουν την ιδιωτική πρωτοβουλία και τις ξένες επενδύσεις.

Τα αποτελέσματα του εκδημοκρατισμού και της φιλελευθεροποίησης είναι πλέον παντού ορατά. Δίπλα στην Αφρική της ανέχειας και της ανασφάλειας, υπάρχει και μια άλλη Αφρική, αποτελούμενη από πολυτελή γραφεία σε ουρανοξύστες και από δρόμους που ασφυκτιούν από την κυκλοφορία.

Η Ελλάδα και η Αφρική

Παρά την έλλειψη αποικιακού παρελθόντος και παρά την ύπαρξη δραστήριων ελληνικών κοινοτήτων, η ελληνική παρουσία στην Αφρική είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Το εμπόριο είναι ασήμαντο και οι ελληνικές επενδύσεις ελάχιστες. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι το ελληνοαφρικανικό εμπόριο είναι αυξανόμενα ελλειμματικό εις βάρος της Ελλάδος.

Οι διπλωματικές σχέσεις – ιδιαίτερα με τη νοτίως της Σαχάρας Αφρική είναι πολύ αδύναμες. Η Ελλάδα διατηρεί μόλις 8 πρεσβείες στην περιοχή και οι επίσημες επαφές και οι σχετικές συμφωνίες είναι λίγες.  Ουσιαστικά μόνο με τη Νότια Αφρική έχουν γίνει ανταλλαγές επισκέψεων σε υψηλό πολιτικό επίπεδο. Ενδεικτικά αναφέρουμε την επίσκεψη του τότε Πρόεδρου της Νοτίου Αφρικής Νέλσον Μαντέλα στην Ελλάδα το 2002, την επίσκεψη του τότε Υπουργού Εξωτερικών κ. Γεωργίου Παπανδρέου την ίδια χρονιά προκειμένου να μετάσχει στις εργασίες της Παγκόσμιας Διάσκεψης για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη και την επίσημη επίσκεψη του τότε Πρόεδρου της Δημοκρατίας κ. Στεφανόπουλου το 2002 στη Νότια Αφρική. Επίσης πρέπει να σημειώσουμε και την επίσκεψη του Προέδρου της Δημοκρατίας της Νοτίου Αφρικής κ. Thabo Mbeki στην Ελλάδα το 2005. Η ελληνική αναπτυξιακή βοήθεια στην υποσαχαρική Αφρική (διμερώς και πολυμερώς) υπήρξε εξαιρετικά περιορισμένη – μόλις το 7-8% του συνόλου της ελληνικής αναπτυξιακής βοήθειας στην τελευταία πενταετία (OECD/DAC: Table 29) – καθώς η προτεραιότητα της Αθήνας ήταν πάντοτε τα Βαλκάνια. Αλλά ακόμη και ο ιδιωτικός τομέας έχει ελάχιστη παρουσία στην Αφρική νοτίως της Σαχάρας. Με λίγες εξαιρέσεις όπως η Frigoglass, η Γερμανός, η Φάγε-Εβγα, η Πετζετάκις, η Chipita,  η Τιτάν,  Eurodrip, η Εθνική Τράπεζα και η Intralot, οι έλληνες επιχειρηματίες μάλλον αγνόησαν την Αφρική.

Αυτό όμως είναι πραγματικά παράδοξο είναι ότι η Ελλάδα δεν έχει εκμεταλλευθεί τα συγκριτικά πλεονεκτήματα που διαθέτει σε σχέση με την Τουρκία σε ό,τι αφορά την Αφρική. Το σημαντικότερο απ’ αυτά είναι η ιδιότητα του μέλους της ΕΕ (Huliaras, 2009). Η ΕΕ χορηγεί εδώ και δεκαετίες σημαντική βοήθεια στην Αφρική μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης (EDF). Η βοήθεια αυτή χρηματοδοτεί έργα σ’ ολόκληρη την ήπειρο και προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες σε προμηθευτές, κατασκευαστικές εταιρείες κλπ. Δυστυχώς ελάχιστες ελληνικές επιχειρήσεις έχουν επωφεληθεί. Ακόμη η ΕΕ έχει αναπτύξει εδώ και πολλά χρόνια μια εμπορική πολιτική και πρόσφατα έχει υπογράψει μια σειρά Οικονομικών Εταιρικών Συμφωνιών (Economic Partnership Agreements) με αφρικανικές χώρες που «ανοίγουν» έτσι τις αγορές τους στις ευρωπαϊκές εξαγωγές. Υπάρχουν δηλαδή όλες εκείνες οι προϋποθέσεις που μπορούν να επιτρέψουν στην Ελλάδα να ακολουθήσει το παράδειγμα της γείτονος.

Συμπέρασμα

Σήμερα, πρέπει να αντιληφθούμε ότι έχουμε απέναντί μας μια «νέα Αφρική», που προσφέρει πολλές ευκαιρίες στην ελληνική διπλωματία και κυρίως στους ΄Ελληνες επιχειρηματίες. Νέες αγορές είναι χρήσιμο να διερευνηθούν σε μια εποχή που η Αφρική αναπτύσσεται με γοργούς ρυθμούς. Είναι καιρός η Ελλάδα, ύστερα από χρόνια αδράνειας, να στρέψει το ενδιαφέρον της προς την Αφρική. Πρέπει να μιμηθούμε τους δραστήριους γείτονές μας. Η Αφρική είναι μια ευκαιρία που δεν πρέπει να χάσουμε.

Αναφορές

Gohou, Gaston and Issouf Soumaré (2012), ‘Does Foreign Direct Investment Reduce Poverty in Africa and are There Regional Differences’, World Development, Vol. 40 (1), σελ. 75-95.

Huliaras, Asteris, EU-Africa Relations (2009), Dealing with the Challenges of the Future, Brussels: Centre for European Studies.

Huliaras, Asteris and Konstantinos Magliveras (2008), ‘In Search of a Policy: EU and US Reactions to the Growing Chinese Presence in Africa’, European Foreign Affairs Review, Vol. 13 (3), σελ. 399-420.

OECD/DAC, Net Disbursements of ODA to Sub-Saharan Africa by Donor, Paris (http://www.oecd.org/document/9/0,3746,en_2649_34447_1893129_1_1_1_1,00.html)

Ozkan, Mehmed (2010), ‘Turkey’s Rising Role in Africa’, Turkish Policy, Vol. 9 (4), σελ. 93-105.

Ozkan, Mehmed (2012), ‘A New Actor or Paser-By ? The Political Economy of Turkey’s Engagement with Africa’, Journal of Balkan and Near Eastern Studies, Vol. 14 (1), σελ. 113-133.

Ozkan, Mehmed and Birol Akgun (2010), ‘Turkey’s opening to Africa’, The Journal of Modern African Studies, Vol. 48 (4), σελ. 525-546.

World Bank (2011), Africa’s Future and the World Bank’s Support to It. (http://siteresources.worldbank.org/INTAFRICA/Resources/AFR_Regional_Strategy_3-2-11.pdf)

World Bank (2012), Ranking of Economies – Doing Business 2012 (http://www.doingbusiness.org/rankings)


Leave a comment

Filed under Uncategorized

Η “Νέα Αφρική” και η Ελλάδα (Η Καθημερινή, 16 Μαρτίου 2010)

Των Σωτηρη Μουσουρη και Αστερη Χουλιαρα*

Οι ειδήσεις για την Αφρική στην Ελλάδα συνήθως εστιάζονται στην πείνα, το αίμα και τον πόνο. Λείπουν οι αναφορές στα ΜΜΕ στις ελληνοαφρικανικές σχέσεις πέρα από σύντομες σποραδικές αναφορές σε ανθρωπιστικές δραστηριότητες Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων. Σπάνια η πολιτική μας ηγεσία επισκέπτεται, με την εξαίρεση της Νοτίου Αφρικής, κάποια χώρα της υποσαχαρικής Αφρικής, ενώ για πολλούς διπλωμάτες οι πρεσβείες στην Αφρική θεωρούνται τόποι εξορίας. Για τους περισσότερους Ελληνες επιχειρηματίες η ήπειρος είναι terra incognita. Ωστόσο, η Αφρική δεν έχει παραμείνει η ίδια. Αντίθετα, έχει αλλάξει πολύ και προς το καλύτερο. Η εικόνα της «μαύρης» ηπείρου των δικτατόρων, της φτώχειας και του έιτζ δεν είναι πια ακριβής.

Πρώτον, η Αφρική δεν είναι πια μια ήπειρος ένοπλων συγκρούσεων. Παρά την ανοιχτή πληγή του Νταρφούρ και τις συγκρούσεις «χαμηλής έντασης» στη Σομαλία, τη βόρεια Ουγκάντα, τη νοτιοανατολική Νιγηρία και τις ανατολικές επαρχίες της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, οι πληθυσμοί στις υπόλοιπες 48 χώρες της Αφρικής ζουν μια πρωτόγνωρη ειρηνική περίοδο χωρίς συγκρούσεις και χωρίς βία.

Δεύτερον, οι σημερινοί Αφρικανοί ηγέτες δεν έχουν καμιά σχέση με τις καρικατούρες του Μποκάσα και του Ιντι Αμίν Νταντά. Η πλειονότητα των Αφρικανών προέδρων σήμερα έχει εκλεγεί δημοκρατικά. Σύμφωνα με σχετική μελέτη του Freedom House, το 1977 μόνο 3 από τις 53 χώρες της Αφρικής μπορούσαν να κατηγοριοποιηθούν ως «ελεύθερες». Ο αντίστοιχος αριθμός το 2007 ήταν 22, ενώ ο αριθμός των «μη ελεύθερων χωρών» μειώθηκε από 25 στο 15. Σε αντίθεση με το παρελθόν, οι Αφρικανοί πρόεδροι εγκαταλείπουν την εξουσία όταν ηττώνται στις εκλογές. Και οι περισσότεροι ηγέτες της ηπείρου έχουν σπουδάσει σε δυτικά πανεπιστήμια, είναι πραγματιστές και δεν θεωρούν πια τους ξένους ως υπεύθυνους όλων των προβλημάτων τους.

Τρίτον, έπειτα από σχεδόν τέσσερις δεκαετίες στασιμότητας, οι αφρικανικές οικονομίες αναπτύσσονται με γοργούς ρυθμούς. Το ΑΕΠ της ηπείρου αυξανόταν στο διάστημα 2004-9 με μέσους ετήσιους ρυθμούς υψηλότερους από 5%. Σύμφωνα με τις προβλέψεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, το 2010, οκτώ αφρικανικές οικονομίες θα είναι ανάμεσα στις 20 ταχύτερα αναπτυσσόμενες οικονομίες του κόσμου, ενώ οι επενδύσεις στην Αφρική έχουν τις υψηλότερες αποδόσεις στον κόσμο. Σχεδόν όλες οι αφρικανικές χώρες περιόρισαν τα ελλείμματα και ήραν τους περιορισμούς στις ξένες επενδύσεις. Με την εξαίρεση της Ζιμπάμπουε, ο πληθωρισμός είναι χαμηλός και οι δασμοί έχουν μειωθεί σημαντικά. Το 2008, 72 δισεκατομμύρια δολάρια ξένων επενδύσεων εισέρρευαν στην ήπειρο, μια τεράστια αύξηση σε σχέση με τα 9 δισεκατομμύρια το 2000. Χάρη στην ανάπτυξη δημιουργείται μια μεσαία τάξη. Υπολογίζεται ότι 300 εκατομμύρια Αφρικανοί διαθέτουν πλέον ένα μέσο εισόδημα που ξεπερνά τα 2.400 δολάρια τον χρόνο. Οι εικόνες των παιδιών που πεινούν σε μια ήπειρο που υποφέρει από αυταρχικά καθεστώτα και βίαιες συγκρούσεις αφορούν λίγες χώρες και ορισμένες περιοχές της ηπείρου. Υπάρχει και μια άλλη Αφρική, αποτελούμενη από πολυτελή γραφεία σε ουρανοξύστες και από δρόμους που ασφυκτιούν από την κυκλοφορία.

Ισως η χώρα που έχει αντιληφθεί περισσότερο από κάθε άλλη τη μεταμόρφωση της Αφρικής, είναι η Κίνα. Το 2000 η Κίνα ήταν ο τέταρτος εμπορικός εταίρος της Αφρικής. Το 2008 η Κίνα ξεπέρασε τις Ηνωμένες Πολιτείες ως ο σημαντικότερος εμπορικός εταίρος της Αφρικής με το εμπόριο δεκαπλασιασμένο, φθάνοντας τα 107 δισεκατομμύρια δολάρια. Τα κινεζικά προϊόντα έχουν κατακλύσει την ήπειρο και οι αφρικανικές εξαγωγές πρώτων υλών στην Κίνα έχουν αυξηθεί θεαματικά. Επίσης, οι Κινέζοι υλοποιούν πάνω από 1.000 επενδυτικά σχέδια ύψους πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων σε διάφορες αφρικανικές χώρες.

Ωστόσο, η Κίνα δεν είναι η μόνη δύναμη που προσεγγίζει την Αφρική. Υπάρχει ένας αυξανόμενος δυναμισμός και στις ευρω-αφρικανικές σχέσεις. Οι διαπραγματεύσεις Ε. Ε. και αφρικανικών κρατών για την υπογραφή νέων Οικονομικών Εταιρικών Συμφωνιών (Economic Partnership Agreements) αναμένεται να οδηγήσουν σε μείωση των δασμών και σε μεγάλη αύξηση του διμερούς εμπορίου. Για πρώτη φορά στα τελευταία 50 χρόνια, οι αφρικανικές οικονομίες ανοίγονται στις ευρωπαϊκές εξαγωγές.

Παρά την έλλειψη αποικιακού παρελθόντος και παρά την ύπαρξη δραστήριων ελληνικών κοινοτήτων, η ελληνική παρουσία στην Αφρική είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Το εμπόριο είναι ασήμαντο και οι ελληνικές επενδύσεις ελάχιστες. Αντίθετα, από μας οι γείτονές μας κινούνται ταχύτερα. Για παράδειγμα, σε μια πρόσφατη τουρκο-αφρικανική συνάντηση κορυφής, η Αγκυρα ανακοίνωσε ότι θα διπλασιάσει την τουρκική παρουσία στην ήπειρο, ανοίγοντας 15 νέες πρεσβείες και προωθώντας μεγάλες επενδύσεις.

Σήμερα, πρέπει να αντιληφθούμε ότι έχουμε απέναντί μας μια «νέα Αφρική», που προσφέρει πολλές ευκαιρίες στην ελληνική διπλωματία και τους Ελληνες επιχειρηματίες. Νέες αγορές για ορισμένα προϊόντα μας και υπηρεσίες και επενδυτικές συνεργασίες σε ορισμένες χώρες είναι χρήσιμο να διερευνηθούν σε μια εποχή που η Αφρική δεν έχει αναλογικά πληγεί σοβαρά από τη διεθνή χρηματοοικονομική κρίση. Είναι καιρός η Ελλάδα, ύστερα από χρόνια αδράνειας, να στρέψει το ενδιαφέρον της και προς την Αφρική.

* Ο κ. Σωτήρης Μουσούρης είναι πρόεδρος του Ελληνο-Αφρικανικού Επιμελητηρίου και πρώην αναπληρωτής γενικός γραμματέας του ΟΗΕ. Ο κ. Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

H Eξέγερση των Μάου-Μάου στην Κένυα (Η Καθημερινή, 7 Απριλίου 2013

του Αστέρη Χουλιάρα*

Τον Οκτώβριο του 2012 οι κάτοικοι του Ναϊρόμπι, της πρωτεύουσας της Κένυας, βγήκαν στους δρόμους για να γιορτάσουν: το Ανώτατο Δικαστήριο της Βρετανίας είχε δώσει σε τέσσερις ηλικιωμένους Κενυάτες το δικαίωμα να προσφύγουν κατά της βρετανικής κυβέρνησης για τα φρικτά βασανιστήρια που υπέστησαν στη διάρκεια των επιχειρήσεων των βρετανικών σωμάτων ασφαλείας στη δεκαετία του ’50. Οι τέσσερις βετεράνοι μίλησαν για ευνουχισμούς, βιασμούς και άγριους ξυλοδαρμούς, ανοίγοντας τον δρόμο της διεκδίκησης αποζημιώσεων για χιλιάδες συμπατριώτες τους. Ο τίτλος του σχετικού άρθρου στον Guardian είναι ενδεικτικός της σημασίας της απόφασης: «Οι Μάου Μάου μπορεί να ξαναγράψουν την ιστορία της βρετανικής αυτοκρατορίας». Και η κενυάτικη Daily Nation πρόσθεσε: «με μελανά χρώματα».

Θύματα 32 λευκοί και χιλιάδες Κικούγιου

Η εξέγερση των Μάου Μάου, που ξέσπασε το 1952, ήταν η αντίδραση πολλών Κικούγιου (της μεγαλύτερης εθνότητας της Κένυας) εναντίον των βρετανικών αρχών και των λευκών εποίκων. Η εξέγερση και η απίστευτης βαναυσότητας βρετανική αντίδραση δεν αποτελούν μόνο το σημαντικότερο γεγονός στην πορεία της Κένυας προς την ανεξαρτησία (1963) αλλά ταυτόχρονα και μια από τις αιματηρότερες συγκρούσεις στην ιστορία της βρετανικής αποικιοκρατίας.

Ο αριθμός των θυμάτων της οκταετούς αντιπαράθεσης (1952-60) αποτελεί ακόμη και σήμερα αντικείμενο διαφωνιών. Για τα επίσημα βρετανικά αρχεία ο αριθμός των νεκρών ανταρτών είναι 11.000 (συμπεριλαμβανομένων των 1.090 Κενυατών που απαγχονίστηκαν από τη βρετανική διοίκηση). Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Κένυας υποστηρίζει ότι 90.000 Κενυάτες εκτελέστηκαν ή βασανίστηκαν από τις αποικιακές αρχές ενώ 160.000 κρατήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης υπό κτηνώδεις συνθήκες. Ο καθηγητής David Anderson του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης έχει υπολογίσει τον αριθμό των νεκρών σε 25.000. Πάντως, όποιο κι αν είναι το πραγματικό νούμερο, είναι σαφές ότι επρόκειτο για κάτι πολύ πιο σημαντικό από μια απλή «εξέγερση». Και είναι επίσης βέβαιο ότι η συντριπτική πλειονότητα των θυμάτων ήταν Αφρικανοί. Μόνο 32 λευκοί έχασαν τη ζωή τους από τους αντάρτες – λιγότεροι από όσους σκοτώθηκαν σε αυτοκινητικά δυστυχήματα στο Ναϊρόμπι την ίδια περίοδο.

Η «εξέγερση» ήταν λοιπόν περισσότερο πόλεμος. Σε κάποια στιγμή, οι βρετανικές δυνάμεις ασφαλείας ανέπτυξαν στην Κένυα 11 τάγματα πεζικού, 21.000 αστυνομικούς, εκατοντάδες άρματα μάχης, ακόμη και βαριά βομβαρδιστικά. Οι λευκοί έποικοι, η βρετανική διοίκηση, οι ιεραπόστολοι και η κυβέρνηση στο Λονδίνο περιέγραψαν τους Μάου Μάου ως μια βάρβαρη οργάνωση που υπονόμευε την τάξη και την πρόοδο γοητεύοντας έναν πρωτόγονο και προληπτικό λαό ο οποίος βρισκόταν σε σύγχυση από την επαφή του με τον «πολιτισμένο κόσμο». Οπως το έθεσε μια έκθεση του Colonial Office που δημοσιεύθηκε το 1960, οι Μάου Μάου ήταν «τρομοκράτες» που «βασίζονταν σ’ ένα θανατηφόρο μείγμα ψευδο-θρησκείας, εθνικισμού και σατανικών μορφών της μαύρης μαγείας». Η πραγματικότητα βέβαια είναι πολύ πιο σύνθετη. Η εξέγερση ήταν το αποτέλεσμα κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων.

Το όνομα

Το όνομα «Μάου Μάου» δεν σημαίνει τίποτε στη γλώσσα των Κικούγιου. Οι περισσότεροι συγγραφείς αποδίδουν την ονομασία της εξέγερσης στις αποικιακές αρχές. Σε μια απόφαση της αποικιακής διοίκησης του 1950 αναφέρεται ότι απαγόρευσαν μια μυστική οργάνωση με το όνομα «Ενωση Μάου Μάου». Αυτό όμως που επρόκειτο να αντιμετωπίσουν δεν ήταν μια οργάνωση αλλά μια επανάσταση – της οποίας οι πιο τρομακτικές εκδοχές πήραν το όνομα Μάου Μάου.

Ραγδαία αύξηση των λευκών εποίκων

Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, η εύφορη γη των υψιπέδων της βρετανικής -από το 1895- αποικίας της Κένυας προσείλκυσε δεκάδες χιλιάδες Βρετανούς εποίκους που απέκτησαν μεγάλες περιουσίες καλλιεργώντας καφέ και τσάι. Για να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους, οι έποικοι όχι μόνο κατέλαβαν εδάφη που χρησιμοποιούνταν για αιώνες από διάφορες φυλές (όπως οι Μαασάι) αλλά πίεσαν και πέτυχαν την απαγόρευση της καλλιέργειας καφέ από τους ιθαγενείς. Κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η Κένυα έγινε σημαντική βάση για τις επιχειρήσεις του βρετανικού στρατού εναντίον της Ιταλίας. Πάνω από 100.000 Κενυάτες αξιωματικοί και στρατιώτες συμμετείχαν στις επιχειρήσεις. Η επιστροφή τους στην Κένυα μετά τον πόλεμο αποτέλεσε τον πυρήνα μιας νέας τάξης εξευρωπαϊσμένων Κενυατών με συγκεκριμένα συμφέροντα.

Ο αριθμός των Βρετανών εποίκων αυξήθηκε θεαματικά μετά τον πόλεμο. Το διάστημα 1945-48 εγκαταστάθηκαν στην Κένυα 8.000 λευκοί, ανεβάζοντας τον αριθμό των εποίκων σε 40.000. Ο πληθυσμός της εθνότητας των Κικούγιου ανερχόταν σε περίπου 1.000.000 και αυξανόταν με γρήγορους ρυθμούς. Ζώντας στα Λευκά Υψίπεδα της Κένυας –δηλαδή κοντά στο Ναϊρόμπι– οι Κικούγιου βίωσαν τις επιπτώσεις της αποικιοκρατίας πολύ περισσότερο από άλλες εθνότητες της Κένυας (όπως π.χ. οι Λούο). Το γεγονός ότι πάνω από 100 τετραγωνικά μίλια «γης των Κικούγιου» είχαν παραχωρηθεί στους Ευρωπαίους εποίκους αποτελούσε μόνιμο αντικείμενο παραπόνων προς τις αποικιακές αρχές.

Αναζητώντας γη, πολλοί Κικούγιου μετανάστευσαν σε μια αραιοκατοικημένη περιοχή των υψιπέδων, την επαρχία της Κοιλάδας του Ρήγματος (Rift Valley District). Η γη είχε παραχωρηθεί σε εποίκους, οι οποίοι όμως υποδέχθηκαν στην αρχή θερμά τους Κικούγιου καθώς είχαν ανάγκη από εργατικά χέρια. Τυπικά οι Κικούγιου καταγράφηκαν ως «καταπατητές» (squatters), αλλά με την πάροδο του χρόνου μετατράπηκαν σε ανεξάρτητους παραγωγούς: με αντάλλαγμα ένα κομμάτι γης για καλλιέργεια ή για να βόσκουν τα ζώα τους, πλήρωναν στους λευκούς ενοίκιο σε εργασία ή είδος.

Οι φτωχοί «καταπατητές» διωγμένοι απ’ όλους

Η μεταπολεμική περίοδος έφερε μεγάλες αλλαγές. Η Εργατική κυβέρνηση στο Λονδίνο έθεσε ως προτεραιότητα την ανάπτυξη των αποικιών. Πίστευε ότι μπορούσε να εκσυγχρονίσει την αγροτική οικονομία της Κένυας με σκοπό τις εξαγωγές. Τα αγροκτήματα των εποίκων θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε εντατικές καλλιέργειες με τη χρήση λιπασμάτων και μηχανημάτων, κι αυτό, με τη σειρά του, όχι μόνο θα έφερνε έσοδα στις αποικιακές αρχές αλλά θα αποτελούσε και «υπόδειγμα προς μίμηση» για τους Αφρικανούς παραγωγούς. Ετσι οι «καταπατητές» εκδιώχθηκαν από τα υψίπεδα και αναγκάστηκαν να επιστρέψουν στη γη των Κικούγιου – που θεωρούσαν ότι τους ανήκει λόγω «προγονικών δικαιωμάτων». Δυστυχώς η ελίτ των Κικούγιου, που καλλιεργούσε τα κτήματα προς ίδιον όφελος, δεν τους καλωσόρισε. Στο μεταξύ, η αγορά εργασίας στο Ναϊρόμπι -μάλλον φιλική για τους μορφωμένους Κικούγιου- δεν αποτελούσε επιλογή. Ετσι οι «καταπατητές» -πλέον πάνω από το 25% του πληθυσμού των Κικούγιου- αντιμετώπισαν αποκλεισμό και περιθωριοποίηση τόσο στην ύπαιθρο όσο και στις πόλεις. Αυτό προκάλεσε τη ριζοσπαστικοποίηση πολλών νεαρών Κικούγιου. Αυτό με τη σειρά του κλόνισε τις παραδοσιακές ιεραρχίες. Οι αρχηγοί των φυλών είδαν να αμφισβητείται η εξουσία τους. Οι πλουσιότεροι και πιο μορφωμένοι Κικούγιου που είχαν φοιτήσει σε ιεραποστολικά σχολεία αντέδρασαν στην κατηγορία των «καταπατητών» ότι ήταν «μαριονέτες» των αποικιοκρατών.

Το συνταγματικό κόμμα Kenya African Union υπό την ηγεσία του Jomo Kenyatta δεν ανταποκρίθηκε επαρκώς στα νέα κοινωνικά αιτήματα. Υστερα από μια αποτυχημένη απεργία στο Ναϊρόμπι, οι επιθέσεις εναντίον αγροκτημάτων εποίκων και κυβερνητικών κτιρίων, αλλά και οι δολοφονίες «πιστών» στους Βρετανούς Αφρικανών από αντάρτες που είχαν τα κρησφύγετά τους στα δάση της κεντρικής Κένυας, έγιναν ολοένα και συχνότερες. Πολύ σύντομα οι αποικιακές αρχές κήρυξαν την αποικία σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

Βέβαια, οι Βρετανοί από την αρχή θεώρησαν τον Jomo Kenyatta ως τον αρχηγό των Μάου Μάου. Τον κατέκριναν για τις «διασυνδέσεις» του με αριστερούς κύκλους του Λονδίνου, τον κατήγγειλαν για τις «ύποπτες» επισκέψεις του στη Σοβιετική Ενωση, τον παρουσίασαν ως «τρομοκράτη» που «κινεί τα νήματα» των δολοφόνων και χρησιμοποιεί τη μαγεία για να καταλάβει την εξουσία. Τελικά τον παρέπεμψαν σε δίκη και τον καταδίκασαν σε φυλάκιση με τη μαρτυρία ενός και μόνον ανθρώπου, ο οποίος πολλά χρόνια μετά παραδέχθηκε ότι είχε πει ψέματα.

Οι φτωχοί «καταπατητές», τα θύματα της ανάπτυξης της Κένυας, αντιμετώπισαν ένα ιδεολογικό οικοδόμημα που τους παρουσίαζε ως «πρωτόγονους» που «αντιμάχονταν» την πρόοδο. Ηταν επόμενο να τους προσελκύσει η μυστικιστική αφήγηση της αναλλοίωτης «ταυτότητας» των Κικούγιου που είχε ενσωματωθεί στον όρκο, τις τελετές και τα τραγούδια των ανταρτών του δάσους.

Τελικά, η εξέγερση των Μάου Μάου καταπνίγηκε – αλλά με ένα τεράστιο κόστος σε ανθρώπινες ζωές. Θα περνούσαν όμως πολλές δεκαετίες για να αναγνωριστεί η σημασία, το εύρος και οι συνέπειές της αλλά και -πάνω απ’ όλα- η απίστευτης σκληρότητας αντίδραση των Βρετανών.

* Ο κ. Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Η γένεση του Απαρτχάιντ (Η Καθημερινή, 24 Μαρτίου 2012)

Του Αστέρη Χουλιάρα*

Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου οι Αφρικανοί που πολέμησαν στο πλευρό των Συμμάχων στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και τη νοτιοανατολική Ασία επιστρέφουν στις πατρίδες τους στην Αφρική – οι οποίες είναι ακόμη αποικίες των Ευρωπαίων. Αφού βοήθησαν στην απελευθέρωση της Ευρώπης, οι Αφρικανοί ζητούν τώρα και την απελευθέρωση της δικής τους ηπείρου. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος έχει αποδείξει ότι οι λευκοί δεν είναι ανίκητοι. Και η Ινδία -ανεξάρτητη από το 1947- δείχνει τον δρόμο. Πλήθος εθνικο-απελευθερωτικών κινημάτων κάνουν την εμφάνισή τους.

Το σχέδιο κυριαρχίας των λευκών Αφρικάνερ

Στη νοτιότερη Αφρική (Νότια Αφρική, νοτιοδυτική Αφρική, Ροδεσία και πορτογαλικές κτήσεις της Αγκόλας και της Μοζαμβίκης) υπάρχουν μεγάλες κοινότητες λευκών, άνθρωποι που έχουν γεννηθεί στην Αφρική και των οποίων οι τόποι καταγωγής των προγόνων τους στη μακρινή Ευρώπη τούς είναι συχνά παντελώς άγνωστοι. Η παρουσία πολλών λευκών στη νοτιότερη Αφρική πηγαίνει πίσω έως και 300 χρόνια.

Οι λευκοί της νοτιότερης Αφρικής θεωρούν ότι οι κοινότητές τους αποτελούν προπύργια του δυτικού πολιτισμού σε μια περιοχή φτώχειας και «βαρβαρότητας». Για τους Αγγλους, τους Πορτογάλους και τους ολλανδικής καταγωγής Αφρικάνερ (ή Μπόερ) της νοτιότερης Αφρικής, οι Αφρικανοί εθνικιστές είναι αφελείς ιδεαλιστές, πιόνια στα χέρια των «άθεων κομμουνιστών». Οι λευκοί κυβερνήτες, δημόσιοι υπάλληλοι, αγρότες και επιχειρηματίες του Νότου της Αφρικής ανησυχούν. Γι’ αυτούς «εξουσία των Αφρικανών» σημαίνει καταστροφή.

Ιδιαίτερα στη Nότια Αφρική, τη μεγαλύτερη και ισχυρότερη χώρα της νοτιότερης Αφρικής, η λευκή μειονότητα νιώθει ότι απειλείται και για εσωτερικούς λόγους. Στις δεκαετίες του 1920 και του 1930 η χώρα εκσυγχρονίζεται με γρήγορους ρυθμούς. Παράλληλα, ο πληθυσμός των Αφρικανών αυξάνεται ραγδαία και εκατοντάδες χιλιάδες συρρέουν στις πόλεις σε αναζήτηση εργασίας σε βιομηχανίες, βιοτεχνίες και εργαστήρια. Χωρίς χρήματα, πολλοί καταπατούν δημόσια γη κι έτσι αρχίζουν να εμφανίζονται οι πρώτες παραγκουπόλεις. Σύντομα οι Αφρικανοί πολιτικοποιούνται και συνδικαλίζονται. Το αίτημα για την εισαγωγή κατώτατου μισθού κινητοποιεί χιλιάδες. Το 1946 οι Αφρικανοί εργάτες ορυχείων πραγματοποιούν τη μεγαλύτερη απεργία στην ιστορία της Nότιας Αφρικής. Οι λευκοί νιώθουν πολιορκημένοι.

Ιδιαίτερα οι ολλανδικής καταγωγής Αφρικάνερ -που έχουν αναπτύξει μια ξεχωριστή εθνική ταυτότητα από τα τέλη του 19ου αιώνα σε αντιπαράθεση με τους Βρετανούς- θεωρούν ότι η κυρίαρχη θέση της λευκής μειοψηφίας (2,5 εκατομμύρια σ’ έναν πληθυσμό 11 εκατομμυρίων) βρίσκεται σε κίνδυνο. Το swart gevaar, η «μαύρη απειλή», γίνεται η μόνιμη επωδός όλων των πολιτικών συζητήσεων. Μέχρι το 1948 η Nότια Αφρική δεν ελέγχεται από τους Αφρικάνερ. Η χώρα είναι τυπικά ανεξάρτητη από το 1911 υπό την έντονη όμως επιρροή της βρετανικής αυτοκρατορίας. Οι έγχρωμοι κάτοικοι δεν στερούνται πλήρως πολιτικών δικαιωμάτων, καθώς έχουν μια περιορισμένη εκπροσώπηση. Το κυβερνών Ενωμένο Κόμμα, υπό τον αγγλόφιλο στρατάρχη Σματς, υποστηρίζεται κυρίως από τους βρετανικής καταγωγής λευκούς και τους μιγάδες του Ακρωτηρίου.

Η πολιτική παράταξη των Αφρικάνερ, το Εθνικό Κόμμα που βρίσκεται στην αντιπολίτευση, έχει επεξεργαστεί ένα σαφές σχέδιο για να εξασφαλίσει τη λευκή κυριαρχία. Το σχέδιο βασίζεται στον αυστηρό φυλετικό διαχωρισμό και την ταπείνωση των εγχρώμων.

Μισός αιώνας διαχωρισμών

Στις εκλογές του 1948 το Εθνικό Κόμμα με την ηγεσία του προτεστάντη ιερέα Ντάνιελ Φ. Μάλαν κερδίζει τις εκλογές με οριακή πλειοψηφία. Αμέσως το σχέδιο φυλετικού διαχωρισμού τίθεται σε εφαρμογή. Οι κάτοικοι της χώρας διαιρούνται σε τέσσερις κατηγορίες: μαύροι, μιγάδες (coloureds), Ινδοί/Ασιάτες και λευκοί. Ακολουθεί η σταδιακή κατασκευή του «απαρτχάιντ», του πιο σύνθετου συστήματος φυλετικού διαχωρισμού και διακρίσεων που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα. Το απαρτχάιντ θα οικοδομηθεί σταδιακά τα επόμενα χρόνια και θα διαρκέσει σχεδόν μισό αιώνα. Στο διάστημα αυτό εκατοντάδες χιλιάδες ακτιβιστές φυλακίζονται γιατί αρνούνται να υπακούσουν στις σχετικές ρυθμίσεις, εκατοντάδες δολοφονούνται από τις δυνάμεις ασφαλείας του καθεστώτος σε συνεργασία με διάφορους παρακρατικούς, ενώ τρία εκατομμύρια άνθρωποι απομακρύνονται με κυβερνητικές αποφάσεις και συχνά διά της βίας από τις κατοικίες τους.

Μετακινήσεις πληθυσμών

Η νέα κυβέρνηση επιβάλλει τον διαχωρισμό μεταξύ μαύρων και λευκών σε κάθε επίπεδο. Το 1950 κάθε κάτοικος της χώρας αποκτά μία ταυτότητα που αναγράφει τη φυλετική του κατηγορία. Επίσης κάθε φυλετική κατηγορία αποκτά τη «δική» της περιοχή, μια απόφαση που θα οδηγήσει σε πλήθος εξαναγκαστικών μετακινήσεων. Κάθε πλευρά της ιδιωτικής και δημόσιας ζωής -κατοικία, εργασία, εκπαίδευση, υγεία- ρυθμίζεται νομοθετικά με σκοπό τον υποβιβασμό των μαύρων και των άλλων εγχρώμων σε πολίτες δευτέρας κατηγορίας. Το 1949 οι μεικτοί γάμοι τίθενται εκτός νόμου και το 1950 με τη Νομοθετική Πράξη περί Ανηθικότητας η ερωτική σχέση μεταξύ ανθρώπων από διαφορετικές φυλετικές ομάδες θεωρείται ποινικό αδίκημα. Βεβαίως ο στόχος όλων αυτών των μέτρων είναι η διαιώνιση της κυριαρχίας των λευκών.

Θα το παραδεχθεί δημοσίως μερικά χρόνια μετά (το 1956), μιλώντας μάλιστα στο Κοινοβούλιο, ο ίδιος ο πρωθυπουργός της χώρας Hans Strijdom: «Ή θα επικρατήσει ο λευκός άνθρωπος ή ο μαύρος θα καταλάβει την εξουσία (…) O μόνος τρόπος για να διατηρήσουμε την εξουσία είναι να μη δώσουμε δικαίωμα ψήφου στους μη Ευρωπαίους».

Βέβαια ο θεσμοποιημένος φυλετικός διαχωρισμός δεν γεννήθηκε ξαφνικά μια ωραία πρωία του 1948 ούτε και οι Αφρικάνερ ήταν οι μόνοι λευκοί ρατσιστές στη Νότια Αφρική. Σοβαρές και σημαντικές διακρίσεις υπήρχαν και πριν. Η κατάργηση των πολιτικών δικαιωμάτων των μη λευκών ξεκίνησε το 1910 από τους Βρετανούς με την απαγόρευση εκλογής μαύρων στο Κοινοβούλιο και ολοκληρώθηκε το 1936, πριν το Εθνικό Κόμμα ανέλθει στην εξουσία, όταν οι Αφρικανοί ψηφοφόροι της Επαρχίας του Ακρωτηρίου διαγράφηκαν από τους εκλογικούς καταλόγους, χάνοντας έτσι ένα δικαίωμα που είχαν για 80 ολόκληρα χρόνια. Οπως παρατηρεί η ιστορικός Cornelis de Kiewiet, «το αποτέλεσμα ήταν η καταστροφή της πιο σημαντικής γέφυρας ανάμεσα στους δύο κόσμους».

Ωστόσο αυτό που γεννήθηκε το 1948 και ολοκληρώθηκε σταδιακά μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970 δεν είναι μια απλή διεύρυνση της στέρησης πολιτικών δικαιωμάτων. Αντίθετα, ήταν το πιο συστηματικό, λεπτομερές και πλήρες νομικό πλαίσιο διακρίσεων και φυλετικής διαστρωμάτωσης που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.

Η διάκριση και η ταξινόμηση των φυλών με βάση την εμφάνιση δεν ήταν πάντοτε εύκολες. Σταδιακά επικράτησε ένα πρακτικό τεστ: το κατσαρό μαλλί θεωρήθηκε χαρακτηριστικό των μαύρων. Ετσι, αν ένα μολύβι που βυθιζόταν στα μαλλιά κάποιου γλιστρούσε έξω, τότε θεωρούνταν μιγάς. Αν αντίθετα το μολύβι «κολλούσε», ο υποψήφιος κατατασσόταν στους μαύρους!

Το απαρτχάιντ αντιμετώπισε την αντίσταση των Αφρικανών και των φιλελεύθερων ακτιβιστών από την πρώτη στιγμή. Χιλιάδες αρνήθηκαν να υπακούσουν στους ρατσιστικούς νόμους και βρέθηκαν στις φυλακές του καθεστώτος. Τυπικά το απαρτχάιντ καταργήθηκε το 1994 όταν στις πρώτες δημοκρατικές εκλογές στην ιστορία της χώρας εξελέγη πρόεδρος ο Νέλσον Μαντέλα (ένας άνθρωπος που πέρασε 27 χρόνια στη φυλακή).

Το δράμα του Δ. Τσαφέντα

Στις 6 Δεκεμβρίου του 1966 ένας Ελληνας μπήκε στο Κοινοβούλιο της Nότιας Αφρικής και με τέσσερις μαχαιριές δολοφόνησε τον πρωθυπουργό της χώρας Χένρικ Φερβούρντ. Το όνομά του ήταν Δημήτρης Τσαφέντας. Ο Τσαφέντας ήταν μιγάς (γιος ενός Ελληνα μηχανικού και μιας μιγάδας) που είχε κατηγοριοποιηθεί από το καθεστώς ως «λευκός». Για τους λευκούς ο Τσαφέντας ήταν πολύ σκούρος, ενώ για τους έγχρωμους πολύ λευκός. Λέγεται ότι ερωτεύθηκε παράφορα μια μιγάδα την οποία όχι μόνο δεν μπορούσε να παντρευτεί λόγω των νόμων του απαρτχάιντ, αλλά δεν μπορούσε ούτε καν να τη συνοδεύσει σε δημόσιους χώρους – οι παραλίες, τα μπαρ, τα εστιατόρια ακόμη και τα παγκάκια των πάρκων ήταν απαγορευμένα για μεικτά ζευγάρια. Ο Τσαφέντας προσπάθησε να «επανακατηγοριοποιηθεί» ως μιγάς, κάτι όμως που ο νόμος δεν επέτρεπε. Τελικά θεωρήθηκε τρελός και για 27 χρόνια περίμενε την εκτέλεσή του στα κελιά των μελλοθανάτων. Απελευθερώθηκε το 1993 και πέθανε το 1999 σε ένα ψυχιατρείο. Ο τάφος του -έξω από τη φυλακή του Στερκφοντέιν- έχει μόνο μια ένδειξη: J59. Για πολλούς συγκρατούμενούς του – αγωνιστές κατά του απαρτχάιντ αλλά και για πολλούς μαύρους και λευκούς ακτιβιστές, ο Τσαφέντας είναι ένας από τους ξεχασμένους ήρωες του αγώνα κατά της βαρβαρότητας.

* Ο κ. Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Hello world!

Welcome to WordPress.com! This is your very first post. Click the Edit link to modify or delete it, or start a new post. If you like, use this post to tell readers why you started this blog and what you plan to do with it.

Happy blogging!

1 Comment

Filed under Uncategorized